Sosyal medya

Çocuklarda Uyku Sorunları: Gece Terörü, Kâbus ve Uykuda Yürüme

Gece terörü, kâbus ve uykuda yürüme, uyku sırasında ortaya çıkan ve parasomni adı verilen olaylardır. Çocuklarda sık görülür, çoğu zararsızdır ve büyüdükçe geçer. Nöbete benzeyen, sık tekrarlayan ya da horlama ve nefes duraklamasıyla birlikte olan durumlar ise değerlendirilmelidir.

9 dk okuma

Bir çocuğun kucağında sarıldığı yumuşak, kahverengi pelüş oyuncak ayı
İçindekiler

Uykuda yaşanan bu olaylar nedir?

Uyku sırasında ya da uykuya dalarken, uyanırken ortaya çıkan istenmeyen hareket, ses ve davranışlara parasomni denir. Parasomniler çocuklarda yetişkinlerden daha sık görülür[5].

Uykunun iki ana evresi vardır: REM uykusu ve derin uykuyu da içeren NREM uykusu. Parasomniler hangi evrede başladıklarına göre iki gruba ayrılır[5]:

  • NREM parasomnileri: uykuda yürüme (uyurgezerlik), gece terörü ve uykudan sersem, şaşkın uyanma (konfüzyonel uyanma).
  • REM parasomnileri: kâbus bozukluğu, uyanırken kıpırdayamama (uyku felci) ve rüyayı hareketlerle yaşama (REM uykusu davranış bozukluğu).

Bu ayrım önemlidir; çünkü olayın gecenin hangi bölümünde olduğu, çocuğun sonradan hatırlayıp hatırlamadığı ve nasıl davranılacağı gruba göre değişir. Çocukluk çağı parasomnilerinin çoğu zararsızdır ve çocuk büyüdükçe kendiliğinden geçer[5].

Gece terörü ile kâbus nasıl ayırt edilir?

Gece terörü

  • Çoğunlukla gecenin ilk bölümünde, derin uykudan başlar.
  • Çocuk çığlık atar, bağırır, çırpınır ya da yataktan fırlar.
  • Gözleri açıktır ama uyanık değildir; sizi tanımayabilir, teselli edilmeye çalışılınca daha da huzursuzlanabilir.
  • 15 dakikaya kadar sürebilir, aynı gece birden fazla kez olabilir.
  • Sabah olanları hatırlamaz.
  • Çoğunlukla çocuklarda görülür.

Kâbus

  • Korkutucu bir rüyadır; REM uykusunda görülür.
  • Gecenin daha geç saatlerinde olur.
  • Çocuk korkuyla uyanır ve gerçekten uyanıktır.
  • Sizi tanır, sarılmak ve teselli edilmek ister.
  • Rüyasını hatırlayabilir, anlatabilir.
  • Hem çocuklarda hem yetişkinlerde görülür.
Gece terörü ve kâbus uykunun farklı evrelerinde ortaya çıkar; bu yüzden çocuğun davranışı ve olayı hatırlaması da farklıdır[2, 5, 6].

NHS'ye göre gece terörü en çok 3–8 yaş arasındaki çocuklarda görülür[2]. Kanada'da 1940 çocuğun 13 yaşına kadar izlendiği bir çalışmada, annelerin bildirimine göre gece terörü en sık 1,5 yaşında görüldü ve bu yaştaki çocukların yaklaşık üçte birinde vardı. Erken yaşta gece terörü yaşayan çocukların üçte birine yakını ilerleyen yıllarda uykuda yürümeye de başladı[4].

Kâbuslar çocukların %10–50'sinde görülür[5]. Sık görülen tetikleyiciler; korkutan bir olay ya da film, stres ve kaygıdır. Gece ani gürültüler ya da tuvalete kalkma ihtiyacı da derin uykuyu bölerek gece terörünü kolaylaştırabilir[2].

Uykuda yürüme neden olur?

Uyurgezerlik, çocuğun derin uykudan yarım yamalak uyanmasıyla olur: vücudu hareket edebilir ama beyni tam uyanmamıştır. Çocuk oturur ya da yataktan kalkar; gözleri çoğunlukla açıktır ama yüzü boş bakar ve çevresine olağan biçimde yanıt vermez. Genellikle gecenin ilk bölümünde olur, birkaç dakika sürer ve çocuk sabah hatırlamaz[3].

Aile öyküsü belirgin bir rol oynar. Kanada'daki izlem çalışmasında uyurgezerlik en sık 10 yaşında görüldü (%13,4). Çocukluk boyunca uyurgezerlik görülme oranı, anne ve babasında öykü olmayan çocuklarda %22,5 iken anne ya da babadan birinde öykü olanlarda %47,4'e, ikisinde de öykü olanlarda %61,5'e çıktı[4].

Uykusuz kalmak, ateşli bir hastalık geçirmek ve uyku apnesi gibi uykuyu bölen durumlar uyurgezerliği kolaylaştırabilir. Çoğu çocukta tedavi gerekmeden ergenlik yıllarına kadar geçer[3].

Gece terörü ya da uyurgezerlik sırasında ne yapmalı?

  • Sakin kalın ve olayın geçmesini bekleyin[2].
  • Gece terörü sırasında çocuğu uyandırmaya çalışmayın; kendine ya da başkasına zarar verme tehlikesi yoksa konuşmaya ya da hareketlerini durdurmaya da uğraşmayın[2].
  • Uykusunda yürüyen çocuğu sesinizi yükseltmeden, yavaşça yatağına yönlendirin. Uyandırmanız gerekirse nazikçe uyandırın; birden uyandırılan çocuk şaşırabilir, korkabilir[3].
  • Çocuk sabah büyük olasılıkla olanları hatırlamaz; bu olağandır[2, 3].

Evi güvenli hale getirin

  • Kapı ve pencereleri kapalı tutun; merdivenlere çocuk güvenlik kapısı takın.
  • Yerdeki takılıp düşülebilecek eşyaları kaldırın.
  • Bıçak gibi kesici aletleri ve el aletlerini kilitli bir yerde saklayın.
  • Evden çıkma tehlikesi varsa dış kapıya alarm takın.
  • Uykuda yürüyen çocuğu ranzanın üst katında yatırmayın.

Bu önlemler NHS'nin uyurgezerlik önerilerine dayanır[3].

Her gece aynı saatte oluyorsa: Gece terörü her gece aşağı yukarı aynı saatte oluyorsa, NHS şu yöntemi önerir: çocuğu 2 hafta boyunca her gece, olayın beklenen saatinden 15 dakika önce uyandırın. Bu, gece terörlerini durdurabilir[2].

Bu bir gece nöbeti olabilir mi?

Bazı epilepsi nöbetleri yalnızca uykuda olur ve ani çırpınma, bağırma ya da tuhaf hareketlerle gece terörüne çok benzeyebilir. Eskiden "gece frontal lob epilepsisi" denen bu tablo, 2014'teki uluslararası uzlaşı toplantısının ardından "uykuyla ilişkili hipermotor epilepsi" adını aldı[7].

Parasomniyi düşündüren özellikler

  • Derin uykudan başlar; çoğunlukla gecenin ilk bölümündedir.
  • Çocuk çevresiyle bir ölçüde etkileşir; örneğin size bakar, mırıldanır.
  • Olay belirgin bir an olmadan yavaş yavaş söner.
  • Olaydan sonra çocuk tam uyanmaz, uyumayı sürdürür.

Nöbeti düşündüren özellikler

  • Kısa sürer, çoğunlukla 2 dakikadan az.
  • Ani başlar, ani biter.
  • Her seferinde aynı hareket kalıbıyla, neredeyse kopya gibi tekrarlar.
  • Aynı gece birkaç kez, kümeler halinde olabilir; hafif uykuda da başlayabilir.
Parasomni ile uykuyla ilişkili epilepsi nöbetini ayırmaya yardım eden klinik özellikler[6, 7].

Video-EEG ile kaydedilen 120 olayın incelendiği bir çalışmada parasomnilerin tamamı derin uykudan (evre 3–4) başlarken, nöbetlerin %82'si hafif uykuda (evre 1–2) başladı. Olay sırasında çevreyle etkileşim, olaydan sonra uyanmama ve sonun belirsiz olması parasomniyi güçlü biçimde düşündürdü[6].

Ayırım çoğu zaman olayın ayrıntılı anlatımıyla yapılır. Melbourne'de yapılan bir çalışmada, hasta ve olaya tanık olan kişiyle yapılan yapılandırılmış görüşme, uykudaki frontal lob nöbetlerini güvenilir biçimde ayırt edebildi[8]. Ayırımın zor olduğu durumlarda uyku sırasında EEG kaydı ve uyku testi (polisomnografi) gerekebilir[7].

Telefonunuzla video çekin: Olayın başladığı ve bittiği saati not edin; çocuğun o sırada ne yaptığını, rengi değişti mi, hangi bölgesi kasıldı ya da seğirdi, sonrasında nasıldı, kısaca yazın[12]. Uzlaşı raporu, uykuda çekilen ev videolarının da tanıyı kolaylaştırabileceğini belirtir[7]. Çocuğunuzun güvenliği her zaman videodan önce gelir.

Horlama ne zaman önemli?

Çocukların yaklaşık %15–20'si horlar ve çoğunda bu tek başına sorun değildir. Obstrüktif uyku apnesi (OSA) ise çocukların yaklaşık %2–3'ünde görülür: uyku sırasında üst solunum yolu kısmen ya da tamamen tıkanır, nefes duraklar ve uyku bölünür[10].

Çocuklarda OSA'nın en sık nedeni bademciklerin ve geniz etinin büyümesidir; bunlar en hızlı 2 ile 7 yaş arasında büyür[10]. Uyku apnesi, uykuyu bölerek uyurgezerlik ve gece terörünü de kolaylaştırabilir[2, 3].

Uyku apnesini düşündüren işaretler

  • Yüksek sesli horlama, nefeste duraklamalar ve uykuda zor nefes alma
  • Uykuda boğulur gibi olma, soluğu kesilip horultuyla yeniden nefes alma
  • Huzursuz ve terleyerek uyuma; başını yüksekte tutmak gibi alışılmadık pozisyonlarda yatma
  • Gece burun yerine ağızdan nefes alma
  • Sabahları baş ağrısı ya da yorgun uyanma
  • Gündüz dikkat güçlüğü, davranış ya da öğrenme sorunları; bazı çocuklarda tek belirti bunlar olabilir

Bu işaretler Royal Children's Hospital Melbourne'ün aile bilgilendirme sayfasından alındı[10]. Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) 2012 kılavuzu, her çocuğun kontrollerde horlama açısından sorgulanmasını; horlaması ve uyku apnesi belirtileri olan çocukta uyku testi yapılmasını önerir. Bademcik ve geniz eti büyüklüğü olan çocuklarda ilk seçenek tedavi, bunların ameliyatla alınmasıdır[9].

Horlarken kısa duraklama ile acil durum aynı şey değil: Horlayan çocukta nefesin kısa süre duraklayıp horultu ya da derin bir solukla yeniden başlaması, en kısa sürede hekime gösterilmesi gereken bir işarettir. Nefesi durup yeniden başlamıyorsa, nefes alırken çok zorlanıyorsa, morarıyor ya da uyandırılamıyorsa acil durumdur; beklemeden 112'yi arayın[10, 11].

Çocuğum kaç saat uyumalı?

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM), Amerikan Pediatri Akademisi'nin de onayladığı 2016 uzlaşı raporunda, sağlığın en iyi biçimde korunması için 24 saatte şu uyku sürelerini önerir[1]:

  • 4–12 ay: 12–16 saat (gündüz uykuları dahil)
  • 1–2 yaş: 11–14 saat (gündüz uykuları dahil)
  • 3–5 yaş: 10–13 saat (gündüz uykuları dahil)
  • 6–12 yaş: 9–12 saat
  • 13–18 yaş: 8–10 saat

4 aydan küçük bebekler için öneri verilmemiştir; çünkü bu yaşta uyku süresi ve düzeni bebekten bebeğe çok değişir[1]. Önerilen sürenin düzenli olarak altında uyumak dikkat, davranış ve öğrenme sorunlarıyla; kaza ve yaralanma riskinin artmasıyla ilişkilidir[1]. Uykusuz kalmak, uyurgezerliği tetikleyen etkenlerden biridir[3].

Evde neler yapabilirsiniz?

Her akşam tekrarlanan sakin bir yatma rutini, küçük çocuklarda sağlıklı uykuyu destekler. Bir derleme, bu rutinin uykunun yanı sıra dil gelişimi, duygu ve davranış düzenlemesi ve anne baba ile çocuk arasındaki bağ üzerinde de olumlu etkileri olabileceğini öne sürüyor[13].

  • Hafif bir ara öğün, banyo ve diş fırçalama gibi her akşam aynı sırayla yapılan adımlar[13].
  • Birlikte kitap okumak, ninni ya da şarkı söylemek, sarılmak[13].
  • Her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmak; akşamları kafeinli içeceklerden uzak durmak[3].
  • Olayları, uyku saatlerini, uykuya dalma süresini ve çocuğun ertesi gün nasıl olduğunu bir uyku günlüğüne yazmak; bu, tetikleyicileri bulmaya yardım eder[2, 3].
  • Çocuğunuzu kaygılandıran ya da strese sokan durumlarla ilgilenmek[2].

Gece terörü, kâbus ve uyurgezerlik çoğu çocukta kendiliğinden düzelir[2, 3]. Sık kâbus gören çocuklarda bilişsel davranışçı terapi gibi psikolojik yöntemler yardımcı olabilir[2]. Uyku sorunları için ilaç ya da takviyeye başlamak hekimin kararıdır; çocuğunuza hekime danışmadan uyku için hiçbir ürün vermeyin.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda çocuk doktorunuza ya da bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurun:

  • Kâbusların 6 yaşından sonra da sürmesi, çok sık olması ya da üzücü veya korkutucu bir olaydan sonra başlaması[2].
  • Gece terörünün 12 yaşından sonra da sürmesi ya da ilk kez 5 yaşından sonra başlaması[2].
  • Uykuda yürürken kaza ya da yaralanma tehlikesi olması[3].
  • Gündüz çok yorgun olması ya da uykuda nefesinin durup yeniden başlaması[3, 10].
  • Gece olaylarının kısa sürmesi, ani başlayıp ani bitmesi, her seferinde aynı hareketlerle tekrarlaması ya da aynı gece birkaç kez olması; bunlar nöbeti düşündürebilir[6, 7].

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu'nun bu alandaki çalışmaları

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu, çocuklarda uyku sağlığı ve bozuklukları üzerine hazırlanan kitapta kâbus bozukluğunu da kapsayan REM uykusu parasomnileri bölümünü yazmıştır:

  • Kitap bölümü

    Poyrazoğlu HG. REM Uyku Parasomnileri. Çocuklarda Uyku Sağlığı ve Bozuklukları (Editörler: Per H, Arhan EP). Türkiye Klinikleri, Ankara, 2020.

Tüm yayınlar için Özgeçmiş ve Eserler sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Gece terörü sırasında çocuğumu uyandırmalı mıyım?

Hayır. Gece terörü sırasında çocuk gözleri açık olsa da uyanık değildir; uyandırmaya ya da teselli etmeye çalışmak onu daha çok huzursuz edebilir. Sakin kalın, çevresinde onu yaralayabilecek bir şey olmadığından emin olun ve olayın geçmesini bekleyin. Olay kendiliğinden geçer; çocuğunuz uyumayı sürdürür ve sabah kalktığında yaşananlardan haberi olmaz.

Kâbus ile gece terörü arasındaki fark nedir?

Kâbus, korkutucu bir rüyadır; çocuk korkuyla gerçekten uyanır, sizi tanır, teselli edilmek ister ve rüyasını anlatabilir. Gece terörü ise derin uykudan başlar; çocuk çığlık atar, çırpınır ama uyanık değildir, sizi tanımayabilir ve sabah hiçbir şey hatırlamaz. Gece terörü çoğunlukla gecenin ilk bölümünde olur.

Uyurgezerlik geçer mi?

Çoğu çocukta evet. Uyurgezerlik genellikle tedavi gerekmeden ergenlik yıllarına kadar geçer. O süre içinde en önemli şey güvenliktir: kapı ve pencereleri kapalı tutmak, merdivenlere güvenlik kapısı takmak, kesici aletleri kaldırmak ve çocuğu ranzanın üst katında yatırmamak. Kaza tehlikesi varsa hekime başvurun.

Çocuğumun horlaması normal mi?

Çocukların yaklaşık beşte biri horlar ve çoğunda bu zararsızdır. Ancak horlamayla birlikte nefeste duraklama, uykuda boğulur gibi olma, huzursuz ve terli uyku, sabah baş ağrısı ya da gündüz dikkat ve davranış sorunları varsa uyku apnesi açısından hekime başvurun. Nefesi durup kendiliğinden yeniden başlamıyorsa, nefes almakta çok zorlanıyorsa, morarıyorsa ya da uyandırılamıyorsa 112'yi arayın; diğer acil durumlar için yazıdaki acil durum kutusuna bakın.

Gece nöbeti ile gece terörü nasıl ayırt edilir?

Gece nöbetleri genellikle kısa sürer, ani başlayıp ani biter, her seferinde neredeyse aynı hareketlerle tekrarlar ve aynı gece birkaç kez olabilir. Gece terörü ise daha uzun sürebilir, yavaş yavaş söner ve çoğunlukla gecenin ilk bölümünde olur. Ayırım çoğu zaman olayın ayrıntılı anlatımı ve ev videosuyla yapılır; gerekirse uyku sırasında EEG kaydı istenir.

Çocuğum kaç saat uyumalı?

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, 24 saatte 4–12 aylık bebekler için 12–16 saat, 1–2 yaş için 11–14 saat, 3–5 yaş için 10–13 saat (bu yaşlarda gündüz uykuları dahil), 6–12 yaş için 9–12 saat ve 13–18 yaş için 8–10 saat uyku önerir. 4 aydan küçük bebekler için öneri verilmemiştir.

Uyku sorunu için çocuğuma ilaç ya da takviye vermeli miyim?

Hekime danışmadan vermeyin. Gece terörü, kâbus ve uyurgezerlik çoğu çocukta kendiliğinden düzelir; düzenli bir yatma rutini, yeterli uyku ve güvenlik önlemleri çoğu zaman yeterlidir. Uyku apnesi ya da nöbet gibi altta yatan bir durum varsa tedaviyi, değerlendirmeyi yapan hekim planlar.

Kaynakça

  1. Paruthi S, Brooks LJ, D'Ambrosio C, ve ark. Recommended amount of sleep for pediatric populations: a consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine. J Clin Sleep Med. 2016;12(6):785-786. doi.org/10.5664/jcsm.5866 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 27250809 (yeni sekmede açılır)
  2. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Night terrors and nightmares. Son gözden geçirme: 24 Kasım 2025. www.nhs.uk/conditions/night-terrors/ (yeni sekmede açılır)
  3. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Sleepwalking. Son gözden geçirme: 11 Nisan 2025. www.nhs.uk/conditions/sleepwalking/ (yeni sekmede açılır)
  4. Petit D, Pennestri MH, Paquet J, ve ark. Childhood sleepwalking and sleep terrors: a longitudinal study of prevalence and familial aggregation. JAMA Pediatr. 2015;169(7):653-658. doi.org/10.1001/jamapediatrics.2015.127 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 25938617 (yeni sekmede açılır)
  5. Singh S, Kaur H, Singh S, Khawaja I. Parasomnias: a comprehensive review. Cureus. 2018;10(12):e3807. doi.org/10.7759/cureus.3807 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 30868021 (yeni sekmede açılır)
  6. Derry CP, Harvey AS, Walker MC, Duncan JS, Berkovic SF. NREM arousal parasomnias and their distinction from nocturnal frontal lobe epilepsy: a video EEG analysis. Sleep. 2009;32(12):1637-1644. doi.org/10.1093/sleep/32.12.1637 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 20041600 (yeni sekmede açılır)
  7. Tinuper P, Bisulli F, Cross JH, ve ark. Definition and diagnostic criteria of sleep-related hypermotor epilepsy. Neurology. 2016;86(19):1834-1842. doi.org/10.1212/WNL.0000000000002666 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 27164717 (yeni sekmede açılır)
  8. Derry CP, Davey M, Johns M, ve ark. Distinguishing sleep disorders from seizures: diagnosing bumps in the night. Arch Neurol. 2006;63(5):705-709. doi.org/10.1001/archneur.63.5.705 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 16682539 (yeni sekmede açılır)
  9. Marcus CL, Brooks LJ, Draper KA, ve ark.; American Academy of Pediatrics. Diagnosis and management of childhood obstructive sleep apnea syndrome. Pediatrics. 2012;130(3):576-584. doi.org/10.1542/peds.2012-1671 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 22926173 (yeni sekmede açılır)
  10. The Royal Children's Hospital Melbourne. Kids Health Info: Obstructive sleep apnoea (OSA). Gözden geçirme: Mart 2018; güncelleme: Temmuz 2025. www.rch.org.au/kidsinfo/fact_sheets/Obstructive_sleep_apnoea_OSA/ (yeni sekmede açılır)
  11. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). When to get urgent medical help for babies and children under 5. Son gözden geçirme: 6 Ağustos 2026. www.nhs.uk/baby/health/when-to-get-urgent-medical-help-for-babies-and-children-under-5/ (yeni sekmede açılır)
  12. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What to do if someone has a seizure (fit). Son gözden geçirme: 19 Aralık 2023. www.nhs.uk/symptoms/what-to-do-if-someone-has-a-seizure-fit/ (yeni sekmede açılır)
  13. Mindell JA, Williamson AA. Benefits of a bedtime routine in young children: sleep, development, and beyond. Sleep Med Rev. 2018;40:93-108. doi.org/10.1016/j.smrv.2017.10.007 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 29195725 (yeni sekmede açılır)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.

Görsel: Nenad Stojković (Shixart1985) · Wikimedia Commons (kaynak, yeni sekmede açılır) · Lisans: CC BY 2.0 (yeni sekmede açılır)