Çocuklarda Otizm Spektrum Bozukluğu: Erken Belirtiler ve Değerlendirme

Otizm spektrum bozukluğu tam olarak nedir?

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), otizmi beynin gelişimiyle ilgili, birbirinden farklı durumları kapsayan bir grup olarak tanımlar. Ortak nokta, sosyal etkileşimde ve iletişimde bir ölçüde güçlük yaşanmasıdır. Buna bir etkinlikten ötekine geçmekte zorlanma, ayrıntılara yoğunlaşma ve duyusal uyaranlara alışılmadık tepkiler gibi farklı davranış örüntüleri eşlik eder^[1].

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) de tanıyı iki temel alana dayandırır: sosyal iletişim ve etkileşim ile sınırlı, yinelenen davranış örüntüleri^[2]. Bir çocuğa otizm tanısı konabilmesi için her iki alanda da belirtilerin bulunması gerekir; tek bir davranış tanı için yeterli değildir.

Neden "spektrum" deniyor?: Otizmli kişilerin becerileri ve gereksinimleri birbirinden çok farklıdır ve zamanla değişebilir. Kimi bağımsız yaşar, kimi yaşam boyu destek gerektirir^[1]. Otizmli çocukların bir kısmında öğrenme güçlüğü vardır; bir kısmının zekâsı ise ortalama ya da ortalamanın üstündedir^[10].

Otizm ne kadar yaygın?

WHO'nun tahminine göre 2021'de dünyada yaklaşık her 127 kişiden biri otizmliydi. WHO, bunun bir ortalama olduğunu ve çalışmalar arasında oranların belirgin biçimde değiştiğini vurgular^[1].

ABD'de 2022 verilerini inceleyen izlem ağı, 8 yaşındaki çocukların yaklaşık 31'de birinde (%3,2) otizm saptandığını bildirdi. Otizm erkek çocuklarda kızlara göre 3,4 kat daha sık görüldü^{[4, 5]}. Aynı rapora göre 2018'de doğan çocuklarda 4 yaşına kadar otizm tanısı alma oranı, 2014'te doğanların 1,7 katıydı^[5]; yani tanı giderek daha erken konuyor.

Bebeklik ve erken çocuklukta hangi belirtiler dikkat çeker?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), sosyal iletişimle ilgili bazı işaretleri yaşlara göre sıralar. Aşağıdaki maddelerden biri tek başına otizm anlamına gelmez; ama hekime sorulması gereken bir konudur^[3]:

• 9 aylıkken adıyla seslenildiğinde tepki vermemesi; mutluluk, üzüntü, kızgınlık ya da şaşkınlık gibi yüz ifadeleri göstermemesi
• 12 aylıkken el çırpma oyunu gibi karşılıklı basit oyunları oynamaması; el sallamak gibi jestleri çok az kullanması ya da hiç kullanmaması
• 15 aylıkken sevdiği bir nesneyi size getirip göstermek gibi ilgisini paylaşmaması
• 18 aylıkken ilginç bir şeyi göstermek için parmağıyla işaret etmemesi
• 24 aylıkken başkalarının canı yandığında ya da üzüldüğünde bunu fark etmemesi
• 3 yaşında öteki çocukları fark edip oyunlarına katılmaması
• 4 yaşında oyunda öğretmen ya da süper kahraman gibi bir şeymiş gibi yapmaması
• 5 yaşında sizin için şarkı söylememesi, dans etmemesi ya da bir rolü canlandırmaması

Yinelenen davranışlar ve ilgiler

Otizmin ikinci alanı davranış ve ilgilerle ilgilidir. CDC ve İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS'in saydığı örnekler arasında şunlar var^{[3, 9]}:

• Oyuncakları sıraya dizmek ve sıra bozulunca çok üzülmek; oyuncakla her seferinde aynı biçimde oynamak
• Arabanın tekerleği gibi nesnelerin yalnız bir parçasıyla ilgilenmek
• Duyduğu sözcük ya da cümleleri tekrar tekrar söylemek (ekolali)
• Ellerini çırpmak, gövdesini sallamak ya da kendi çevresinde dönmek
• Küçük değişikliklerde çok sarsılmak; belirli alışkanlıkların hep aynı biçimde sürmesini istemek
• Seslere, ışıklara, kokulara, tatlara ya da dokulara çok güçlü tepki vermek ya da hiç tepki vermemek; yalnız belirli yiyecekleri yemek

Göz teması kuruyor diye otizm dışlanmaz: İngiltere'nin ulusal klinik kılavuz kurumu NICE, iyi göz teması, gülümseme, aileye sevgi gösterme, hayalî oyun ya da dil basamaklarının zamanında kazanılması gibi gözlemlerin tek başına otizmi dışlamak için kullanılmamasını önerir^[6]. Kararı tek bir davranış değil, gelişimin bütün tablosu belirler.

Daha büyük çocuklarda ve kızlarda otizm nasıl görünebilir?

Bazı çocuklarda işaretler okul yıllarına kadar belirginleşmez. NICE'ın okul çağı listesinde şunlar yer alır: söylenenleri sözcüğü sözcüğüne anlamak, şakayı ya da iğnelemeyi kaçırmak; karşılıklı sohbet yerine kendi ilgi alanını uzun uzun anlatmak; oyun kurallarına çok katı bağlı kalmak; ortama göre konuşma biçimini ayarlayamamak^[7]. NHS de yakın arkadaşının az olmasını, zamanının çoğunu yalnız geçirmesini ve okul değişikliği gibi geçişlerde zorlanmasını sayar^[9].

Kimi çocukta beceriler dengesizdir: örneğin okuma ya da sözcük dağarcığı yaşıtlarından ilerideyken sosyal ya da hareket becerileri geride kalabilir^[7]. Akıcı konuşan bir çocukta da otizm gözden kaçabilir^[6].

Kız çocuklarında neden geç fark edilebilir?

NICE, otizmin kızlarda yeterince tanınmadığını ve bu yüzden daha az tanı konduğunu hatırlatır^[6]. NHS'e göre otizmli kızlar öteki çocukların davranışlarını taklit edebilir, zorlandıkları ortamlarda sessiz kalabilir ve sosyal durumlarla başa çıkıyor görünebilir. Belirtilerin bu şekilde gizlenmesine "maskeleme" denir; maskeleme günlük yaşamı yorucu hâle getirebilir^[9].

Çocuğum kazandığı becerileri kaybediyor, ne yapmalıyım?

Önceden söylediği sözcükleri, el sallamak gibi jestleri ya da oyun becerilerini giderek bırakan bir çocuk, "geç gelişen" bir çocuktan farklı ele alınır. Bir sonraki kontrolü beklemeden hekime başvurun.

NICE bu durumda yaşa göre farklı bir yol önerir: 3 yaşından küçük bir çocukta dil ya da sosyal becerilerde gerileme varsa doğrudan otizm değerlendirmesi yapan ekibe yönlendirilmesini; 3 yaşından büyük bir çocukta dil gerilemesi ya da hangi yaşta olursa olsun hareket becerilerinde gerileme varsa önce bir çocuk doktoruna ya da çocuk nörolojisi uzmanına gönderilmesini ister^[6]. Çünkü beceri kaybının otizm dışında, nörolojik muayene ve tetkik gerektiren nedenleri de olabilir.

Tarama testi pozitif çıktı: bu otizm tanısı mı demek?

Hayır. AAP, her kontrolde gelişimin izlenmesine ek olarak 18. ve 24. aylarda otizme özgü standart bir tarama önerir; çünkü otizm sık görülür, 18 ay gibi erken bir yaşta tanınabilir ve işlevi iyileştirebilecek kanıta dayalı destek yöntemleri vardır^[2]. Tarama, hangi çocuğun ayrıntılı değerlendirmeye gereksinimi olduğunu gösterir; tanı koymaz.

Yaygın kullanılan anket testlerinden biri M-CHAT-R/F'dir. 18 ve 24 aylık kontrollerde 16.071 çocuğun tarandığı doğrulama çalışmasında, iki aşamalı testte risk saptanan çocukların %47,5'ine otizm tanısı kondu; %94,6'sında ise otizm ya da başka bir gelişim gecikmesi veya kaygı vardı^[12]. Yani pozitif bir sonuç her zaman otizm demek değildir, ama çoğu zaman çocuğun bir alanda desteğe gereksinimi olduğunu gösterir.

Bunun tersi de geçerlidir: NICE'a göre tarama araçları tanı koymak ya da otizmi dışlamak için kullanılmamalı; negatif bir sonuç otizmi dışlamaz^[6]. Testin sonucu ne olursa olsun, sizi kaygılandıran bir durum varsa bunu hekiminizle konuşun.

Otizm tanısı nasıl konur, değerlendirmede neler yapılır?

Otizm tanısı bir laboratuvar testine değil, gözlem ve öyküye dayanır. Tanıyı, çocuğun gelişim öyküsünü ve davranışlarını birlikte değerlendiren deneyimli bir ekip koyar. NICE, tanının uluslararası tanı ölçütlerine (DSM-5 ya da ICD-11) göre, bütün kaynaklardan gelen bilgi ve klinik yargıyla konmasını; tek bir tanı aracına dayanılmamasını önerir^[6].

Değerlendirme çoğu zaman birden fazla görüşmede yapılır. Ekip^{[6, 11]}:

• Gebelik ve doğum öyküsünü, çocuğun konuşmaya ve yürümeye ne zaman başladığını sorar.
• Çocuğun oyununu, sizinle ve yabancılarla nasıl iletişim kurduğunu gözlemler.
• Fizik muayene yapar; derideki lekeler, baş çevresi ve doğuştan farklılıklar gibi altta yatan başka bir durumu düşündürebilecek bulgulara bakar.
• İşitme ve görme değerlendirmelerinin sonuçlarını ister.
• Kreşten ya da okuldan bilgi alır; gerekirse çocuğu sınıfta gözlemler.
• Dil bozukluğu, genel gelişim gecikmesi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi otizme benzeyebilen ya da ona eşlik edebilen durumları değerlendirir.

NICE, her çocukta rutin tetkik yapılmasını önermez. Genetik testler, belirgin yüz ve vücut farklılıkları, doğuştan anomali ya da zihinsel yetersizlik bulunan çocuklarda; EEG ise nöbet kuşkusu olduğunda düşünülür^[6]. Hangi tetkikin gerektiğine öykü ve muayeneye göre hekim karar verir.

24 aydan küçük çocuklarda tanı her zaman kesin olmayabilir^[6]. Ekip bu durumda çocuğu bir süre izleyip yeniden değerlendirmeyi önerebilir; bu bekleme sırasında gereken destek sürmelidir.

Otizme hangi durumlar eşlik edebilir?

WHO, otizmli kişilerde epilepsi, depresyon, kaygı bozukluğu ve DEHB'nin sık görüldüğünü belirtir^[1]. AAP bunlara uyku ve beslenme sorunlarını, sindirim yakınmalarını, aşırı kiloyu ve çocuğun gözetimden uzaklaşıp kaybolmasını (kaçma eğilimi) ekler^[2]. CDC, sindirim yakınmalarına örnek olarak kabızlığı verir^[3]. Bu sorunlar çocuğun günlük yaşamını otizmin kendisi kadar etkileyebileceği için ayrıca ele alınır.

Çocuk nörolojisi açısından en önemlisi nöbetlerdir. Dalıp gitme, ani düşme ya da kasılma gibi bir atak olursa ne kadar sürdüğünü ve çocuğun o sırada nasıl göründüğünü not etmek hekimin işini kolaylaştırır. İlk kez nöbet geçiren bir çocuk için 112 aranmalıdır^[17].

Kardeşinde otizm olan bebekler

Otizm bazı ailelerde birden fazla kişide görülebilir^[10]. Ağabeyi ya da ablası otizmli olan 664 bebeğin 36 aya kadar izlendiği uluslararası bir çalışmada bebeklerin %18,7'sinde otizm gelişti^[13]. Bu nedenle otizmli bir çocuğun küçük kardeşinin gelişimi daha yakından izlenir; NICE de tanı sonrası aileyle kardeşlerdeki olasılığın konuşulmasını önerir^[6].

Otizmin nedeni nedir, aşılar otizme yol açar mı?

Otizmin tek bir nedeni yoktur. WHO, genetik ve çevresel pek çok etkenin birlikte rol oynadığını belirtir. Anne babanın ileri yaşı, gebelikte annede diyabet, erken doğum, ağır doğum komplikasyonları ve düşük doğum ağırlığı otizmli çocuklarda daha sık rastlanan etkenler arasındadır. Gebelikte nöbet tedavisinde kullanılan bazı ilaçlarla ilişki de araştırılmaktadır^[1]. Bu etkenler otizme kesin olarak yol açtıkları anlamına gelmez; yalnızca olasılığı artırabilirler.

Aşılar otizme neden olmaz: WHO'ya göre uzun yıllar boyunca farklı yöntemlerle yapılan geniş araştırmalar kızamık-kabakulak-kızamıkçık (KKK) aşısının otizme yol açmadığını göstermiştir. Böyle bir bağlantı öne süren çalışmanın hatalı ve sahte olduğu kanıtlanmış, dergi çalışmayı geri çekmiş, yazarı da hekimlik lisansını kaybetmiştir. WHO, öteki çocukluk aşılarının ve aşılardaki bazı katkı maddelerinin de otizm riskini artırmadığını belirtir^[1].

Bu sonucu destekleyen en geniş çalışmalardan biri Danimarka'da 657.461 çocuğun izlendiği ulusal bir kohorttur: KKK aşısı olan çocuklarda otizm riski aşı olmayanlardan yüksek değildi; kardeşinde otizm bulunanlar gibi riski yüksek alt gruplarda da artış görülmedi^[14]. Toplam 1.256.407 çocuğu kapsayan kohort çalışmalarını birleştiren bir meta-analiz de aşılarla otizm arasında ilişki bulmadı^[15]. NHS de otizmin aşılardan ya da ilaçlardan kaynaklanmadığını açıkça yazar^[10].

Erken destek neden önemli, hangi yöntemler önerilir?

WHO'ya göre kanıta dayalı psikososyal yöntemlere zamanında ulaşmak, otizmli çocukların iletişim kurma ve sosyal etkileşim becerilerini geliştirebilir^[1]. Bu yüzden değerlendirme sürerken de çocuğun gereksinimine göre destek konuşulmalıdır; NHS, bekleme döneminde hangi desteğin alınabileceğinin hekim ya da eğitimcilerle konuşulmasını önerir^[11].

NICE, otizmin temel özellikleri için oyuna dayalı bir sosyal iletişim yaklaşımının düşünülebileceğini belirtir. Bu yaklaşımda eğitimli bir uzman anne baba ve öğretmenlerle birlikte çalışır; amaç, çocukla ortak dikkati, etkileşime katılımı ve karşılıklı iletişimi artırmaktır. Okul öncesi çocuklarda programın anne baba ya da öğretmen aracılığıyla yürütülmesi düşünülebilir^[8].

AAP, otizmli çocukların davranış, eğitim, sağlık, boş zaman ve aile desteği gibi pek çok alanda hizmete gereksinim duyduğunu belirtir^[2]; bu yüzden plan her çocuk için ayrı yapılır. Uyku sorunu, kaygı, DEHB ya da epilepsi gibi eşlik eden durumlar varsa her biri kendi kılavuzuna göre tedavi edilir^[8].

Kanıtı olmayan ya da önerilmeyen yöntemler: NICE, otizmin temel özelliklerini tedavi etmek amacıyla glütensiz ya da kazeinsiz diyet gibi kısıtlayıcı diyetlerin ve bazı ilaç gruplarının (antipsikotik, antidepresan, nöbet ilacı) kullanılmamasını; sekretin, şelasyon (vücuttan metal atma tedavisi) ve hiperbarik oksijen tedavisinin ise hiçbir amaçla kullanılmamasını önerir^[8]. "Otizmi iyileştiren" bir yöntem vaat eden uygulamalara karşı dikkatli olun ve denemeden önce hekiminize danışın.

Anne babanın kendi iyiliği neden önemli?

WHO, otizmli çocuğa bakım veren ailelerin yükünün ağır olabileceğini belirtir^[1]. NICE de tanıdan sonra ailelere yerel destek kuruluşları, eğitim olanakları ve sosyal haklar hakkında bilgi verilmesini önerir^[6].

İstanbul'da bir özel eğitim merkezinde 4–6 yaşındaki 58 otizmli çocuk ve annesiyle yapılan bir çalışmada, annelerin kaygı düzeyi yükseldikçe çocukların oyun becerileri ve oyuncu tutumları daha düşük bulundu. Çocuğunda otizmle birlikte DEHB de olan annelerde kaygı daha yüksekti; ancak bu gruptaki çocuk sayısı az olduğundan yazarlar bu bulgunun daha geniş çalışmalarla doğrulanması gerektiğini belirtti. Çalışma bir anlık kesit olduğu için neden-sonuç ilişkisi göstermez; yazarlar, değerlendirmede annenin iyiliğinin de göz önüne alınmasını önerdi^[16].

Kendinizi tükenmiş ya da çok kaygılı hissediyorsanız bunu çocuğunuzun hekimine söylemekten çekinmeyin. Sizin desteklenmeniz, çocuğunuza verilen desteğin de bir parçasıdır.

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu'nun bu alandaki çalışmaları

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu, otizm spektrumundaki okul öncesi çocuklarda duyusal işleme, oyun becerileri ve annelerin kaygı belirtileri arasındaki ilişkiyi inceleyen bir çalışmada yer almıştır:

• 4–6 yaşındaki otizmli çocuklarda duyusal işleme ve oyun becerileri ile annelerin kaygı belirtileri arasındaki ilişki

  Akçay S, Dinç Yavaş A, Poyrazoğlu HG ve ark. Maternal Anxiety Symptoms, Sensory Processing, and Play Performance in Children Aged 4–6 Years with Autism Spectrum Disorder: A Cross-Sectional Study. Children, 2026. DOI: 10.3390/children13101401 (yeni sekmede açılır)

Tüm yayınlar için Özgeçmiş ve Eserler sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Autism — Fact sheet. 17 Eylül 2025. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders (yeni sekmede açılır)
2. Hyman SL, Levy SE, Myers SM; Council on Children With Disabilities, Section on Developmental and Behavioral Pediatrics. Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics. 2020;145(1):e20193447. doi.org/10.1542/peds.2019-3447 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 31843864 (yeni sekmede açılır)
3. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder. 16 Mayıs 2024. www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html (yeni sekmede açılır)
4. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). Data and Statistics on Autism Spectrum Disorder. 27 Mayıs 2025. www.cdc.gov/autism/data-research/index.html (yeni sekmede açılır)
5. Shaw KA, Williams S, Patrick ME, ve ark. Prevalence and early identification of autism spectrum disorder among children aged 4 and 8 years — Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 16 sites, United States, 2022. MMWR Surveill Summ. 2025;74(2):1-22. doi.org/10.15585/mmwr.ss7402a1 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 40232988 (yeni sekmede açılır)
6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128) — Recommendations. 2011, son güncelleme 2017. www.nice.org.uk/guidance/cg128/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s (CG128) — Appendix: Features suggesting possible autism. www.nice.org.uk/guidance/cg128/chapter/Appendix-Features-suggesting-possible-autism (yeni sekmede açılır)
8. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: support and management (CG170). 2013, son güncelleme 2021. www.nice.org.uk/guidance/cg170/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
9. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Signs of autism in children. Son gözden geçirme: 6 Mayıs 2026. www.nhs.uk/conditions/autism/signs-in-children/ (yeni sekmede açılır)
10. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What is autism? Son gözden geçirme: 6 Mayıs 2026. www.nhs.uk/conditions/autism/what-is-autism/ (yeni sekmede açılır)
11. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Autism assessments. Son gözden geçirme: 6 Mayıs 2026. www.nhs.uk/conditions/autism/assessments/ (yeni sekmede açılır)
12. Robins DL, Casagrande K, Barton M, ve ark. Validation of the modified checklist for autism in toddlers, revised with follow-up (M-CHAT-R/F). Pediatrics. 2014;133(1):37-45. doi.org/10.1542/peds.2013-1813 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 24366990 (yeni sekmede açılır)
13. Ozonoff S, Young GS, Carter A, ve ark. Recurrence risk for autism spectrum disorders: a Baby Siblings Research Consortium study. Pediatrics. 2011;128(3):e488-e495. doi.org/10.1542/peds.2010-2825 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 21844053 (yeni sekmede açılır)
14. Hviid A, Hansen JV, Frisch M, Melbye M. Measles, mumps, rubella vaccination and autism: a nationwide cohort study. Ann Intern Med. 2019;170(8):513-520. doi.org/10.7326/M18-2101 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 30831578 (yeni sekmede açılır)
15. Taylor LE, Swerdfeger AL, Eslick GD. Vaccines are not associated with autism: an evidence-based meta-analysis of case-control and cohort studies. Vaccine. 2014;32(29):3623-3629. doi.org/10.1016/j.vaccine.2014.04.085 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 24814559 (yeni sekmede açılır)
16. Akçay S, Dinç Yavaş A, Poyrazoğlu HG, ve ark. Maternal anxiety symptoms, sensory processing, and play performance in children aged 4–6 years with autism spectrum disorder: a cross-sectional study. Children. 2026;13(10):1401. doi.org/10.3390/children13101401 (yeni sekmede açılır)
17. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What to do if someone has a seizure (fit). Son gözden geçirme: 19 Aralık 2023. www.nhs.uk/symptoms/what-to-do-if-someone-has-a-seizure-fit/ (yeni sekmede açılır)
18. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Stroke — Symptoms. Son gözden geçirme: 12 Eylül 2024. www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/ (yeni sekmede açılır)
19. Royal College of Paediatrics and Child Health (RCPCH). Stroke in childhood: clinical guideline for diagnosis, management and rehabilitation. 2017. www.rcpch.ac.uk/resources/stroke-in-childhood-clinical-guideline (yeni sekmede açılır)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.

Görsel: Nenad Stojković (Shixart1985) · Wikimedia Commons (kaynak, yeni sekmede açılır) · Lisans: CC BY 2.0 (yeni sekmede açılır) · yeniden boyutlandırıldı