Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Her hareketli çocuk DEHB midir?

Hayır. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), çocukların zaman zaman odaklanmakta ve davranışlarını kontrol etmekte zorlanmasının olağan olduğunu hatırlatır^[2]. İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS de özellikle 5 yaşından küçük pek çok çocuğun kolay dikkati dağılan, dürtüsel ve enerjik olduğunu; bunun DEHB anlamına gelmediğini, yorgunluk, kaygı ya da stres gibi başka bir nedenin işareti olabileceğini belirtir^[1].

DEHB'yi ayıran, belirtilerin sıklığı, süresi ve yarattığı zorluktur. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), DEHB'yi çocukluğun en sık nörodavranışsal bozukluklarından biri olarak tanımlar; okul başarısını, çocuğun iyi oluşunu ve sosyal ilişkilerini derinden etkileyebilir^[4]. Belirtiler genellikle 12 yaşından önce başlar^[1].

Hangi belirtiler DEHB'yi düşündürür?

Belirtiler üç başlıkta toplanır: dikkatsizlik, aşırı hareketlilik (hiperaktivite) ve düşünmeden davranma (dürtüsellik)^[1].

CDC, hangi belirtilerin ağır bastığına göre üç görünüm tanımlar: ağırlıklı dikkatsiz, ağırlıklı hareketli-dürtüsel ve ikisinin birlikte görüldüğü birleşik görünüm^[2]. NHS'e göre DEHB'li çocukların çoğunda her iki tür belirti birlikte bulunur^[1].

Kızlarda neden gözden kaçabilir?

NHS, DEHB'nin kızlarda erkeklerden daha az tanındığını; bunun, kızlarda daha sık görülen dikkatsizlik belirtilerinin fark edilmesinin daha zor olmasıyla ilgili olabileceğini belirtir^[1]. İngiltere'nin ulusal klinik kılavuz kurumu NICE de kızların değerlendirmeye daha az yönlendirildiğini ve zaman zaman yanlışlıkla başka bir tanı alabildiklerini hatırlatır^[5]. Sınıfta sessizce dalıp giden bir çocuk, yerinde duramayan bir çocuk kadar dikkat çekmeyebilir.

DEHB ne kadar yaygın, büyüyünce geçer mi?

Dünyanın her bölgesinden 171.756 çocuk ve genci kapsayan 102 çalışmanın birlikte değerlendirildiği bir analizde DEHB sıklığı %5,29 bulundu. Yazarlara göre ülkeler arasındaki farkların büyük kısmı coğrafyadan değil, çalışmaların yöntem farklarından kaynaklanıyordu^[6].

Dünya DEHB Federasyonu'nun 80 araştırmacının onayladığı uluslararası uzlaşı bildirgesi, gençlerde sıklığı %5,9, erişkinlerde %2,5 olarak verir. Bildirgeye göre DEHB erkeklerde daha sık görülür; çocuk ve gençlerde erkek-kız oranı kabaca ikiye birdir. 25 yaşına gelindiğinde DEHB'li gençlerin yalnızca altıda biri tanı ölçütlerini tam olarak karşılamaya devam eder, ama belirtilerin bir kısmı birçok kişide erişkinlikte de güçlük yaratmayı sürdürür^[7].

DEHB'ye ne yol açar? Şeker ya da anne baba tutumu mu?

DEHB'nin nedeni tam olarak bilinmiyor. CDC'ye göre genler kişinin DEHB riskinde önemli rol oynar. Araştırılan öteki etkenler arasında gebelikte ya da erken yaşta kurşun gibi çevresel zararlılara maruz kalma, gebelikte alkol ve sigara kullanımı, kafa travması gibi çocukluk sağlık sorunları, anne babanın ruh sağlığı ve aile ortamı yer alır^[2]. NHS de DEHB'nin sıklıkla ailede tekrarladığını; erken doğum (37. haftadan önce), epilepsi, beyin hasarı ve otizmin DEHB ile ilişkili olduğunu belirtir^[1].

Şekerin DEHB'ye yol açtığı gösterilmedi: Çocuklara bilinen miktarda şeker ya da şekere benzeyen tatlandırıcı verilip ne aldıklarını ne çocuğun ne ailenin ne de araştırmacıların bilmediği 23 çalışmayı birleştiren bir meta-analiz, şekerin çocukların davranışını ya da öğrenme performansını etkilemediğini gösterdi. Yazarlara göre ailelerin güçlü inancı beklentiyle açıklanabilir; yine de bazı çocuklarda küçük bir etki tümüyle dışlanamamıştır^[8]. Uluslararası uzlaşı bildirgesi de çocuk ve gençlerde şeker tüketimiyle DEHB arasında ilişki bulunmadığını yazar^[7].

Anne baba eğitimi programları DEHB tedavisinin önemli bir parçasıdır, ama bu programın önerilmesi "yanlış yetiştirdiniz" anlamına gelmez. NICE, hekimlerin bunu ailelere açıkça söylemesini ister: amaç, DEHB'li çocukların ortalamanın üstündeki gereksinimlerine uygun anne babalık becerilerini güçlendirmektir^[5].

Diyet ve takviyeler

NICE, dengeli beslenmenin ve düzenli egzersizin önemini vurgular; ancak yapay renklendirici ve katkı maddelerinin diyetten çıkarılmasını herkese uygulanacak bir tedavi olarak önermez. DEHB tedavisi için yağ asidi takviyesi de önerilmez. Belirli bir yiyeceğin ya da içeceğin davranışı açıkça etkilediği düşünülüyorsa bir yiyecek-davranış günlüğü tutulması, günlük bu ilişkiyi destekliyorsa diyetisyene yönlendirme önerilir^[5].

DEHB tanısı nasıl konur, test var mı?

DEHB'yi tek başına gösteren bir kan testi, beyin görüntülemesi ya da anket yoktur. NICE, tanının yalnızca ölçek ya da gözlem verilerine dayanarak konmamasını; ölçeklerin yardımcı araç olarak kullanılmasını önerir. Tanıyı, bu alanda deneyimli bir çocuk psikiyatrisi, çocuk doktoru ya da uygun eğitimli başka bir uzman; ayrıntılı gelişim öyküsü, çocuğun farklı ortamlardaki davranışları ve gözlemlere dayanarak koyar^[5].

Kılavuzlar tanı için birkaç koşulu birlikte arar^{[4, 5]}:

• Belirtilerin uluslararası tanı ölçütlerini (DSM-5 ya da ICD-11) karşılaması
• Belirtilerin sık olması ve evde, okulda ya da arkadaş ortamı gibi en az iki önemli ortamda görülmesi
• Çocuğun ruhsal, sosyal ya da okul yaşamında en az orta düzeyde güçlüğe yol açması
• Belirtileri açıklayabilecek başka nedenlerin dışlanması

AAP, değerlendirmenin 4 yaşından 18 yaşına kadar okul ya da davranış sorunları ile dikkatsizlik, hareketlilik veya dürtüsellik belirtileri olan her çocukta başlatılmasını önerir. Bilgi esas olarak anne babadan, öğretmenlerden ve okuldaki öteki çalışanlardan toplanır^[4]. Bu yüzden öğretmenin gözlemleri ve karne notları değerlendirmede çok işe yarar.

İnternetteki testler tanı koymaz: Çevrimiçi anketler ya da tek bir dikkat testi DEHB tanısı koymaz. NICE, okullarda herkese yönelik DEHB taraması yapılmamasını da önerir^[5]. Kaygınız varsa doğru adım, çocuğunuzun bir hekim tarafından değerlendirilmesidir.

Çocuk nörolojisi neden devreye girer?

Dikkat ve davranış sorunlarının başka nedenleri de olabilir. NHS, değerlendirmede otizm, Tourette sendromu ya da kaygı bozukluğu gibi benzer belirtilere yol açabilecek durumların da düşünüldüğünü belirtir^[1]. AAP de en azından duygusal, davranışsal, gelişimsel ve bedensel eşlik eden durumlar için tarama yapılmasını önerir^[4]. Tikler, nöbet kuşkusu, gelişim geriliği ya da başka nörolojik bulgular eşlik ediyorsa bir çocuk nörolojisi değerlendirmesi uygun olur.

DEHB'ye hangi durumlar eşlik edebilir?

NHS'e göre DEHB'li kişilerde kaygı, depresyon, bağımlılıklar ya da disleksi gibi bir öğrenme güçlüğü daha sık görülür^[1]. NICE de DEHB'li çocuklarda otizmin daha sık olduğunu belirtir ve iki durum birlikte düşünülüyorsa ortak değerlendirme önerir^[9].

DEHB kazalar açısından da önemlidir. Uluslararası uzlaşı bildirgesinde özetlenen çalışmalara göre DEHB'li kişilerde kazayla yaralanma riski %40–50 daha yüksektir^[7]. Aynı bildirgede, DEHB ilaçlarıyla tedavinin kazayla yaralanmaları azaltmasıyla ilişkili olduğunu gösteren çalışmalar da özetlenir^[7].

NHS, DEHB'li kişilerde intihar riskinin daha yüksek olduğunu da hatırlatır^[1]. Çocuğunuzun ya da gencinizin ruh hâlindeki belirgin değişiklikleri hekiminizle konuşun.

DEHB nasıl tedavi edilir, ilaç şart mı?

Tedavi çocuğun yaşına, belirtilerin ne kadar güçlük yarattığına ve eşlik eden durumlara göre planlanır. NHS'e göre her çocuk bir sağlık uzmanının desteğine gerek duymaz; ilaç da herkes için gerekli değildir^[1].

Okul öncesi çocuklar

NICE, 5 yaşından küçük çocuklarda ilk tedavi olarak anne babaya yönelik, DEHB odaklı grup eğitim programını önerir; bu yaş grubunda ilacın, DEHB konusunda deneyimli ikinci bir uzmanın görüşü alınmadan başlanmamasını ister^[5]. AAP de 4–6 yaş çocuklarda ilk seçenek olarak kanıta dayalı anne baba davranış yönetimi eğitimini ve/veya sınıf içi davranışsal uygulamaları önerir^[4].

Okul çağı ve ergenlik

AAP, 6–12 yaş arasındaki çocuklarda onaylı DEHB ilaçlarının anne baba eğitimi ve/veya sınıf içi davranışsal uygulamalarla, tercihen ikisiyle birlikte kullanılmasını; ergenlerde ilacın gencin onayıyla verilmesini önerir. Her iki yaş grubunda okul desteği tedavinin ayrılmaz parçasıdır^[4].

NICE'a göre 5 yaş ve üzerindeki çocuklarda ilaç, ortamda gerekli düzenlemeler yapılıp gözden geçirildikten sonra belirtiler en az bir alanda belirgin güçlük yaratmayı sürdürüyorsa önerilir. İlaç yalnızca DEHB konusunda deneyimli bir hekim tarafından başlatılır^[5].

• İlaç başlamadan önce boy, kilo, nabız ve kan basıncı ölçülür; kalp sağlığı sorgulanır. EKG her çocukta gerekmez; egzersizle bayılma, ailede genç yaşta ani ölüm ya da kalp kaynaklı göğüs ağrısı gibi durumlarda kardiyoloji görüşü istenir^[5].
• Tedavi sırasında boy her 6 ayda bir ölçülür ve büyüme eğrisine işlenir; nabız ve kan basıncı her doz değişikliğinden önce ve sonra ve 6 ayda bir izlenir^[5].
• İlaca devam edilip edilmeyeceği en az yılda bir kez aileyle birlikte değerlendirilir^[5].

Hangi ilacın seçileceğini, dozunu ve tedavideki her değişikliği hekim çocuğa özel olarak belirler. Bazı çocuklarda uygun ilacı bulmak için birden fazla ilacın denenmesi gerekebilir^[1].

Okulda ve evde neler yardımcı olur?

NICE, DEHB'nin günlük yaşama etkisini azaltmak için ortamda yapılabilecek düzenlemelere örnekler verir: oturma düzenini değiştirmek, ışığı ve gürültüyü ayarlamak, dikkat dağıtıcıları azaltmak, odaklanma sürelerini kısaltıp aralara hareket molaları koymak, sözlü yönergeleri yazılı olarak da vermek^[5]. Bu düzenlemeler çocuğa özel olmalı ve öğretmenle birlikte planlanmalıdır.

NHS'in evde ve okulda önerdikleri^[1]:

• Ödev ya da yemek gibi işleri, aralarında mola olan 15–20 dakikalık parçalara bölmek
• Yönergeleri sakin bir sesle, tek tek, açık ve kısa vermek
• Yapılacaklar listesi yazıp kolay görülecek bir yere asmak
• Çocuk bir şeyi iyi yaptığında övmek ya da bir ödül çizelgesi kullanmak
• Sevdiği fiziksel etkinliklere zaman ayırmak; düzenli uyku ve düzenli öğünlerle dengeli beslenmeyi desteklemek

DEHB ilacı kullanan çocukta hangi belirtiler acildir?

NHS'in DEHB'de en sık kullanılan uyarıcı ilaçlardan biri için hazırladığı aile bilgilendirmesine göre baş ağrısı, uyku güçlüğü ve iştahsızlık sık görülen yan etkilerdendir; çoğu zaman hekimle konuşularak yönetilebilir. Ciddi yan etkiler ise yüz çocukta birden azında görülür^[10].

Aynı bilgilendirme, ruh hâlinde ya da kişilikte belirgin değişiklik, çarpıntı, olmayan şeyleri görme veya duyma ya da yüzde yeni başlayan tikler olursa hekimin hemen aranmasını; kendine zarar verme düşünceleri, göğüs ağrısı, nöbet, inme belirtileri ya da ciddi alerjik tepki belirtileri olursa acil yardım çağrılmasını önerir^[10]. Kullanılan ilaç farklıysa, o ilacın kullanma talimatındaki uyarıları ve hekiminizin söylediklerini esas alın.

Ne zaman hekime başvurmalı?

NHS, ilk adım olarak çocuğun öğretmeniyle konuşmayı; sınıf ve evde alınan önlemler yetmiyorsa hekime başvurmayı önerir^[1]. NICE de dikkat ya da davranış sorunları en az orta düzeyde güçlük yaratarak sürüyorsa çocuğun uzman değerlendirmesine yönlendirilmesini ister^[5]. Şu durumlarda bir hekimle görüşün:

• Dikkatsizlik, hareketlilik ya da dürtüsellik hem evde hem okulda görülüyor ve aylardır sürüyorsa^{[1, 5]}
• Okul başarısı, arkadaş ilişkileri ya da aile yaşamı bu yüzden belirgin biçimde etkileniyorsa^{[4, 5]}
• Sık sık kaza geçiriyor ya da tehlikeyi fark etmeden riskli davranışlara giriyorsa^{[3, 7]}
• Tikler, dalıp gitme atakları, gelişim geriliği ya da uyku sorunları da varsa
• Mutsuzluk, kaygı ya da öfke patlamaları eşlik ediyorsa^[1]

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). ADHD in children and young people. Son gözden geçirme: 19 Mart 2025. www.nhs.uk/conditions/adhd-children-teenagers/ (yeni sekmede açılır)
2. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). ADHD in Children. Son gözden geçirme: 30 Temmuz 2026. www.cdc.gov/adhd/about/index.html (yeni sekmede açılır)
3. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). Symptoms of ADHD. Son gözden geçirme: 30 Temmuz 2026. www.cdc.gov/adhd/signs-symptoms/index.html (yeni sekmede açılır)
4. Wolraich ML, Hagan JF Jr, Allan C, ve ark.; Subcommittee on Children and Adolescents with Attention-Deficit/Hyperactive Disorder. Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents. Pediatrics. 2019;144(4):e20192528. doi.org/10.1542/peds.2019-2528 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 31570648 (yeni sekmede açılır)
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87) — Recommendations. 2018, son güncelleme 2019. www.nice.org.uk/guidance/ng87/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
6. Polanczyk G, de Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA. The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry. 2007;164(6):942-948. doi.org/10.1176/ajp.2007.164.6.942 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 17541055 (yeni sekmede açılır)
7. Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, ve ark. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev. 2021;128:789-818. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 33549739 (yeni sekmede açılır)
8. Wolraich ML, Wilson DB, White JW. The effect of sugar on behavior or cognition in children: a meta-analysis. JAMA. 1995;274(20):1617-1621. doi.org/10.1001/jama.1995.03530200053037 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 7474248 (yeni sekmede açılır)
9. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128) — Recommendations. 2011, son güncelleme 2017. www.nice.org.uk/guidance/cg128/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
10. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Side effects of methylphenidate for children. Son gözden geçirme: 12 Mart 2025. www.nhs.uk/medicines/methylphenidate-children/side-effects-of-methylphenidate-for-children/ (yeni sekmede açılır)
11. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Help for suicidal thoughts. Son gözden geçirme: 26 Nisan 2024. www.nhs.uk/mental-health/feelings-symptoms-behaviours/behaviours/help-for-suicidal-thoughts/ (yeni sekmede açılır)
12. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What to do if someone has a seizure (fit). Son gözden geçirme: 19 Aralık 2023. www.nhs.uk/symptoms/what-to-do-if-someone-has-a-seizure-fit/ (yeni sekmede açılır)
13. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Stroke — Symptoms. Son gözden geçirme: 12 Eylül 2024. www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/ (yeni sekmede açılır)
14. Royal College of Paediatrics and Child Health (RCPCH). Stroke in childhood: clinical guideline for diagnosis, management and rehabilitation. 2017. www.rcpch.ac.uk/resources/stroke-in-childhood-clinical-guideline (yeni sekmede açılır)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.

Görsel: Nenad Stojković (Shixart1985) · Wikimedia Commons (kaynak, yeni sekmede açılır) · Lisans: CC BY 2.0 (yeni sekmede açılır) · kırpıldı