Çocuklarda Ateşli Havale (Febril Nöbet)

Havale başladığında ne yapmalıyım?

Havale çoğu zaman beklenmedik bir anda gelir ve ilk saniyelerde paniğe kapılmak çok doğaldır. O anda ailenin iki temel görevi vardır: çocuğun yaralanmasını önlemek ve nöbetin ne kadar sürdüğünü izlemek^{[4, 6]}.

Yapılacaklar

• Havalenin başlama ve bitiş saatini aklınızda tutun ya da telefona yazın^[4].
• Çarpabileceği sert, sivri eşyaları çekin; başını ellerinizle ya da yumuşak bir şeyle koruyun^{[4, 6]}.
• Yatıyorsa yavaşça yan çevirin; ağzının yere bakması soluk yolunun açık kalmasına yardım eder^[6].
• Kasılmalar durunca çocuğu yan yatış (derlenme) pozisyonuna getirin ve ağzında ya da boğazında soluğunu engelleyecek bir şey kalmadığından emin olun^[4].
• Yanından ayrılmayın; tamamen kendine gelene kadar başında bekleyin^[6].

Yapılmayacaklar

• Ağzına parmak, kaşık, bez ya da başka bir şey koymayın^{[4, 6]}.
• Çocuğu kucaklayıp taşımaya ya da kollarını, bacaklarını tutarak hareketlerini durdurmaya çalışmayın^{[4, 6]}.
• Ateşi düşsün diye nöbet sırasında çocuğu soymaya ya da soğuk suyla silmeye uğraşmayın^[4].
• Tam olarak uyanıp kendine gelene kadar su ya da yiyecek vermeyin^[6].

Video kaydı işe yarar mı?: Önce güvenlik gelir. Çocuğun güvenliği sağlandıktan sonra yanınızda ikinci bir kişi varsa, nöbeti telefonla kaydetmesi hekime yardımcı olabilir. İngiltere'nin ulusal klinik kılavuzu NICE de nöbete tanık olanların anlatımından ve video görüntülerinden değerlendirmede yararlanılmasını önerir^[11].

Ateşli havale nedir, hangi yaşlarda görülür?

Ateşli havale (febril nöbet ya da febril konvülziyon), ateşli bir hastalık sırasında gelen ve beyin ya da beyin zarlarının iltihabı, başa darbe, kan şekerinin düşmesi gibi başka bir nedenle açıklanamayan nöbettir. Genellikle vücut ısısı 38°C'nin üzerindeyken görülür. Daha önce ateşsiz nöbet geçirmiş çocuklar bu tanımın dışında tutulur^[3].

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), ateşli havalenin çocuklar arasında en yaygın nöbet bozukluğu olduğunu ve 6–60 aylık çocukların %2–5'ini etkilediğini belirtir^[2]. En çok 12–18 aylıkken görülür; havalelerin büyük kısmı ateşin başladığı ilk 24 saat içinde olur^[3]. NHS'in aileler için hazırladığı sayfa ise yaş aralığını 6 ay–6 yaş olarak verir^[4]. Kaynaklar arasındaki bu küçük fark, tanımların farklı yazılmasından kaynaklanır.

Neden ortaya çıktığı henüz tam açıklanabilmiş değil. Gelişmekte olan beynin ateşe duyarlılığı, kalıtsal yatkınlık ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülüyor. Ateşe yol açan hastalıkların yaklaşık %80'i virüslere bağlıdır. Ateşli havale geçiren çocukların yaklaşık üçte birinin ailesinde de benzer bir öykü bulunur^[3].

Demir eksikliği ve çinko gibi bazı eser elementlerin rolü de araştırılmaktadır^[3]; bu konuda Prof. Dr. Poyrazoğlu'nun ortak yazarı olduğu bir çalışma da bulunur^[13]. Bu konudaki araştırmalar sürüyor; 2021 Cochrane derlemesinde ise çinko takviyesinin havale tekrarını azalttığı gösterilmemiştir^[8].

Havale sırasında neler görülür?

Çocuk kasılabilir, titreyebilir ya da kollarını ve bacaklarını ritmik biçimde sallayabilir. Bilincini kaybeder; seslendiğinizde yanıt vermez, size bakmaz. Bu sırada çocuk kusabilir ya da altını ıslatabilir. Ateşli havaleler çoğunlukla 2–3 dakika sürer, 10 dakikadan uzun sürmesi seyrektir. Sonrasında çocuk bir saate kadar uykulu, huzursuz ya da şaşkın olabilir^[4].

Basit ve karmaşık ateşli havale arasındaki fark nedir?

Hekimler ateşli havaleyi süresine, vücudun ne kadarını etkilediğine ve aynı hastalık içinde yinelenip yinelenmediğine göre ikiye ayırır. Bu ayrım, hangi tetkiklerin gerekeceğini ve sonraki riskleri öngörmeyi kolaylaştırır. Basit havalenin koşullarından biri bile karşılanmıyorsa havale karmaşık olarak adlandırılır^{[2, 3]}.

Türkiye'den bir örnek: Erciyes Üniversitesi çocuk acil servisine ateşli havale nedeniyle getirilen 500 çocuğun kayıtlarının incelendiği ve Prof. Dr. Poyrazoğlu'nun ortak yazar olarak katıldığı çalışmada havalelerin %80,8'i basit, %19,2'si karmaşık bulunmuştur^[12].

Ateşli havalenin en ağır biçimi, çocuğun arada kendine gelmeden 30 dakikadan uzun süren nöbetidir (ateşli status epileptikus). Bu tablo nadiren kendiliğinden durur ve hastanede tedavi gerektirir^[3]. Süreyi ölçmenin bu kadar önemli olmasının nedeni budur.

Havaleden sonra hangi tetkikler yapılır?

Çocuğunuz hayatında ilk kez havale geçirdiyse hastanede muayene edilmesi gerekir^[4]. AAP'nin 2011'de yayımladığı kılavuz, basit ateşli havaleden sonraki değerlendirmede önceliği ateşe yol açan hastalığı bulmaya verir^[1].

Basit havalede EEG ve beyin görüntülemesi gerekir mi?

Genellikle hayır. Aynı kılavuza göre 6–60 aylık bir çocukta basit ateşli havaleden sonra EEG, kan tahlili, MR ya da tomografi gibi ek incelemelere çoğu zaman gerek yoktur^[1]. Ateşli havaleye özgü bir EEG bulgusu yoktur ve EEG, havalenin yineleyip yinelemeyeceğini öngörmede sınırlı değer taşır^[3]. Kan tahlilleri ise ateşin kaynağını araştırmak için ya da çocuk çok halsizse, kusma veya ishal nedeniyle sıvı kaybı düşünülüyorsa yapılır^[3].

Bel suyu incelemesi ne zaman gündeme gelir?

Ateşli her çocukta beyin zarı iltihabı (menenjit) olasılığı akılda tutulur ve buna işaret eden bulgular varsa bel suyu incelemesi yapılır. AAP'ye göre 6–12 aylık bir bebeğin Hib ya da pnömokok aşıları eksikse veya aşı durumu öğrenilemiyorsa bel suyu incelemesi bir seçenektir. Çocuk havaleden önce antibiyotik almaya başlamışsa da aynı seçenek düşünülebilir^[1].

Karmaşık havalede yaklaşım farklı mı?

AAP'nin 2011 kılavuzu yalnız basit ateşli havaleyi kapsar^[1]. Uzun süren ya da vücudun bir yanıyla sınırlı kalan havalelerde, ateş olmadan da nöbeti olan ya da gelişimi geride kalan çocuklarda hekim EEG isteyebilir. Kafa içi basıncının arttığını düşündüren belirtiler, muayenede vücudun bir bölgesine sınırlı bir bulgu ya da beyinde yapısal bir sorun şüphesi varsa MR veya tomografi düşünülür^[3]. Hangi incelemenin yapılacağı, çocuğu muayene eden hekimin değerlendirmesine bağlıdır.

Ateşi düşürmek havaleyi önler mi?

Pek çok aile, ateşi hızla düşürürse havalenin önüne geçebileceğini düşünür. Araştırmalar bu düşünceyi desteklemiyor^{[3, 7, 8]}.

Daha önce ateşli havale geçirmiş 6–72 aylık çocuklarda yapılan randomize çalışmaları birleştiren bir meta-analizde toplam 540 çocuk 1–2 yıl izlenmiştir. Ateşli hastalıklarda ateş düşürücü verilen grupta havale yinelenme oranı %22,7, etkisiz ilaç (plasebo) verilen grupta %24,4 bulunmuş ve aradaki fark anlamlı çıkmamıştır^[7]. 2021'de güncellenen Cochrane derlemesi de ateşli dönemde aralıklı ateş düşürücü kullanımının havale tekrarını azalttığını göstermemiştir^[8].

Ilık suyla silmek, çocuğu soymak ya da odayı serinletmek gibi fiziksel yöntemlerin havaleyi önlediğine dair de kanıt yoktur^[3]. NHS, ateşli çocuğu serinletmek için soymamayı ya da süngerle silmemeyi; çok kat giysi ya da yorganla da sarmamayı önerir^[5].

Bu, ateş düşürücülerin işe yaramadığı anlamına gelmez; hekiminizin önerdiği biçimde kullanıldığında çocuğun rahatlamasına yardım edebilirler^{[3, 5]}. Ama havale olduysa bunun nedeni ateşi yeterince düşürememiş olmanız değildir. Kendinizi suçlamayın.

Ateşli havale epilepsiye dönüşür mü?

Ateşli havale geçirmiş olmak, çocuğun epilepsi hastası olduğu anlamına gelmez^[4]. Havale geçiren çocukların çoğu ilerleyen yıllarda epilepsi tanısı almaz; risk ise havalenin türüne göre değişir^[3].

Leung ve arkadaşlarının derlemesine göre ileride epilepsi gelişme riski, basit bir havaleden sonra %1 civarındadır; bu, genel toplumdaki oranın (yaklaşık %0,5) iki katı kadardır. Havale karmaşık özellikler taşıdığında risk, bu özelliklerden kaçının bir arada olduğuna bağlı olarak %4–6 düzeyine yükselir^[3]. NICE, 10 dakikayı aşan ya da bedenin tek yanında güçsüzlükle seyreden havalelerin, özellikle başka yatkınlıklarla bir araya geldiğinde, ileride daha yüksek epilepsi riski taşıyabileceğini belirtir^[11].

ABD'nin Minnesota eyaletinde ateşli havale geçirmiş 687 çocuğun 25 yaşına kadar izlendiği uzun soluklu bir çalışmada, bir tetikleyiciye bağlı olmayan nöbet gelişme olasılığı basit havale geçirenlerde %2,4 bulunmuştur. Tek bir karmaşık özellik (uzun sürme, vücudun bir bölgesiyle sınırlı kalma ya da aynı hastalıkta yinelenme) olduğunda bu oran %6–8'e çıkmış, özellik sayısı arttıkça daha da yükselmiştir^[10].

Hekimin dikkate aldığı diğer etmenler arasında ateş başladıktan sonraki bir saat içinde gelen havale, havalelerin 1 yaşından önce ya da 3 yaşından sonra başlaması, gelişimsel bir sorun ve ailede epilepsi öyküsü sayılır^[3]. Basit ateşli havale geçiren çocukların zekâ ve öğrenme yönünden genellikle risk altında olmadığı kabul edilir^[3].

Havaleleri önlemek için sürekli ilaç kullanmak, ileride epilepsi gelişme riskini azaltmaz. Bu ilaçların yan etkileri de hesaba katıldığında, havalenin basit ya da karmaşık olmasından bağımsız olarak sürekli koruyucu ilaç genellikle gerekli görülmez^{[3, 8]}.

Havale bir sonraki ateşte yine olur mu?

Olabilir. Ateşli havale geçiren çocukların yaklaşık üçte birinde erken çocukluk döneminde en az bir havale daha görülür; üç ya da daha fazla tekrar ise %10'dan azında olur. Tekrar olacaksa bunların yaklaşık %75'i ilk yıl, %90'ı ilk iki yıl içinde ortaya çıkar^[3].

ABD'de ilk ateşli havalesini geçiren 428 çocuğun en az iki yıl izlendiği ileriye dönük bir çalışmada havale çocukların %31,8'inde yinelemiştir. Tekrarı bağımsız olarak en güçlü biçimde öngören dört etmen şunlardır^[9]:

• İlk havalenin küçük yaşta geçirilmesi
• Anne, baba ya da kardeşte ateşli havale öyküsü
• Acil serviste ölçülen ateşin görece düşük olması
• Ateşin başlamasıyla havale arasındaki sürenin kısa olması

Bu etmenlerden hiçbiri olmayan çocuklarda yinelenme olasılığı düşüktür; hepsi bir aradaysa belirgin biçimde artar^{[3, 9]}. Yukarıda sözü edilen Erciyes Üniversitesi çalışmasında 18 aylıktan önce geçirilen havale, ailede ateşli havale ya da epilepsi öyküsü ve havale sırasında ateşin 39°C'nin altında olması tekrarla ilişkili bulunmuştur^[12].

Çocuklar ateşli havaleyi genellikle 6 yaş civarında geride bırakır^[3].

Bir sonraki ateşli hastalığa nasıl hazırlanabiliriz?

Cochrane derlemesi, tekrarlayan ateşli havalenin çoğunlukla iyi huylu olduğunu ve koruyucu ilaçlarda yan etkinin sık görüldüğünü hatırlatır. Bu nedenle ailelere verilecek asıl desteğin bilgi olduğunu vurgular: havalenin yineleyebileceği, ilk yardımın nasıl yapılacağı ve gerektiğinde kime ulaşılacağı^[8]. Pratikte işe yarayan adımlar:

• Bu sayfadaki ilk yardım adımlarını evdeki diğer yetişkinlerle, bakıcıyla ve çocuğa bakan yakınlarla paylaşın^[8].
• Çocuğunuzu izleyen hekimin ve en yakın acil servisin iletişim bilgilerini kolay ulaşılır bir yerde tutun^[8].
• Ateşli hastalık sırasında çocuğa bol sıvı verin ve gece de dahil olmak üzere düzenli aralıklarla yanına bakın^[5].
• Ateşi dijital bir termometreyle ölçün; 38°C ve üzeri yüksek ateş kabul edilir^[5].
• Rutin aşıları aksatmayın. Bazı aşılardan sonraki birkaç gün içinde ateşli havale riski geçici olarak artabilir, ancak bu risk küçüktür; aşılar ise ateşe ve havaleye yol açabilen enfeksiyonlardan korur^[3].
• Havaleler sık yineleniyorsa hekiminiz, bir sonraki nöbette evde neler yapılacağını ve gerekirse hangi ilacın kullanılacağını içeren bir plan hazırlayabilir. Hangi ilacın, ne zaman ve nasıl verileceğini yalnız hekiminiz belirler^[4].

Basit ateşli havale geçiren çocukların büyük çoğunluğu normal büyür ve gelişir^[3]. Çocuğunuza özel sorularınızı hekiminizle konuşun.

Ne zaman çocuk nöroloğuna gidilmeli?

İlk havaleden sonraki acil değerlendirmeyi çoğu zaman çocuk acil servisi ya da çocuk doktoru yapar. Aşağıdaki durumlarda çocuğun ayrıca bir çocuk nöroloğu tarafından görülmesi iyi olur:

• Havale karmaşık özellikler taşıdıysa: uzun sürdüyse, vücudun bir yanında olduysa ya da aynı gün yinelendiyse^{[3, 11]}.
• Ateş olmadan da bir nöbet geçirdiyse; NICE'a göre ateşsiz ilk nöbetten sonraki 6–12 ay, yeni nöbetler açısından daha riskli bir dönemdir^[11].
• Havaleler sık tekrarlıyorsa ya da 6 yaşından sonra da sürüyorsa^[3].
• Çocuğun gelişiminde gerilik ya da muayenede nörolojik bir bulgu varsa^[3].
• Tekrar riski, ilk yardım ve evde yapılacaklar konusunda ayrıntılı bilgi almak istiyorsanız^[8].

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu'nun bu alandaki çalışmaları

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu, ateşli havale nedeniyle çocuk acil servisine getirilen çocukların özelliklerini ve havalenin yinelenmesiyle ilişkili etmenleri inceleyen bir çalışmada yer almış; ateşli havale geçiren çocuklarda kandaki çinko ve selenyum düzeylerini araştıran bir uzmanlık tezini yönetmiş ve aynı konuda yayımlanan makalenin yazarlarındandır. Bu konudaki çalışmalar:

• Ateşli havale nedeniyle çocuk acil servisine getirilen 500 çocuğun özellikleri ve havalenin tekrarlamasıyla ilişkili etmenler

  Aksay A, Kumandaş S, Per H ve ark. Demographic Characteristics of Patients Presented to Pediatric Emergency Department with Febrile Seizure and Identification of Risk Factors for Recurrence. The journal of Dr. Behcet Uz Children's Hospital, 2018. DOI: 10.5222/buchd.2018.58076 (yeni sekmede açılır)

• Ateşli havale geçiren çocuklarda kandaki çinko ve selenyum düzeyleri: sağlıklı çocuklar ve havale geçirmeyen ateşli çocuklarla karşılaştırma

  Ataş Y, Poyrazoğlu HG. The role of serum zinc and selenium levels in etiology of febrile seizures. Clinical and Experimental Pediatrics, 2025. DOI: 10.3345/cep.2024.01410 (yeni sekmede açılır)

• Danışmanlığını yaptığı tıpta uzmanlık tezi (Fırat Üniversitesi)

  Yavuz Ataş. Febril konvülziyon etiyolojisinde serum çinko ve serum selenyum düzeylerinin rolü (2019).

Tüm yayınlar için Özgeçmiş ve Eserler sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Subcommittee on Febrile Seizures; American Academy of Pediatrics. Neurodiagnostic evaluation of the child with a simple febrile seizure. Pediatrics. 2011;127(2):389-394. doi.org/10.1542/peds.2010-3318 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 21285335 (yeni sekmede açılır)
2. Steering Committee on Quality Improvement and Management, Subcommittee on Febrile Seizures; American Academy of Pediatrics. Febrile seizures: clinical practice guideline for the long-term management of the child with simple febrile seizures. Pediatrics. 2008;121(6):1281-1286. doi.org/10.1542/peds.2008-0939 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 18519501 (yeni sekmede açılır)
3. Leung AK, Hon KL, Leung TN. Febrile seizures: an overview. Drugs Context. 2018;7:212536. doi.org/10.7573/dic.212536 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 30038660 (yeni sekmede açılır)
4. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Febrile seizures. Son gözden geçirme: 21 Haziran 2023. www.nhs.uk/conditions/febrile-seizures/ (yeni sekmede açılır)
5. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). High temperature (fever) in children. Son gözden geçirme: 3 Ocak 2024. www.nhs.uk/symptoms/fever-in-children/ (yeni sekmede açılır)
6. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). First aid for seizures. 15 Mayıs 2024. www.cdc.gov/epilepsy/first-aid-for-seizures/index.html (yeni sekmede açılır)
7. Rosenbloom E, Finkelstein Y, Adams-Webber T, Kozer E. Do antipyretics prevent the recurrence of febrile seizures in children? A systematic review of randomized controlled trials and meta-analysis. Eur J Paediatr Neurol. 2013;17(6):585-588. doi.org/10.1016/j.ejpn.2013.04.008 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 23702315 (yeni sekmede açılır)
8. Offringa M, Newton R, Nevitt SJ, Vraka K. Prophylactic drug management for febrile seizures in children. Cochrane Database Syst Rev. 2021;6(6):CD003031. doi.org/10.1002/14651858.CD003031.pub4 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 34131913 (yeni sekmede açılır)
9. Berg AT, Shinnar S, Darefsky AS, ve ark. Predictors of recurrent febrile seizures. A prospective cohort study. Arch Pediatr Adolesc Med. 1997;151(4):371-378. doi.org/10.1001/archpedi.1997.02170410045006 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 9111436 (yeni sekmede açılır)
10. Annegers JF, Hauser WA, Shirts SB, Kurland LT. Factors prognostic of unprovoked seizures after febrile convulsions. N Engl J Med. 1987;316(9):493-498. doi.org/10.1056/NEJM198702263160901 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 3807992 (yeni sekmede açılır)
11. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Epilepsies in children, young people and adults (NG217): 1. Diagnosis and assessment of epilepsy. 2022. www.nice.org.uk/guidance/ng217/chapter/1-Diagnosis-and-assessment-of-epilepsy (yeni sekmede açılır)
12. Aksay A, Kumandaş S, Per H, Poyrazoğlu HG, Gümüş H. Demographic characteristics of patients presented to pediatric emergency department with febrile seizure and identification of risk factors for recurrence. J Dr Behcet Uz Child Hosp. 2018;8(3):159-166. doi.org/10.5222/buchd.2018.58076 (yeni sekmede açılır)
13. Ataş Y, Poyrazoğlu HG. The role of serum zinc and selenium levels in etiology of febrile seizures. Clin Exp Pediatr. 2025;68(5):388-394. doi.org/10.3345/cep.2024.01410 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 39810503 (yeni sekmede açılır)
14. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What to do if someone has a seizure (fit). Son gözden geçirme: 19 Aralık 2023. www.nhs.uk/symptoms/what-to-do-if-someone-has-a-seizure-fit/ (yeni sekmede açılır)
15. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). When to get urgent medical help for babies and children under 5. Son gözden geçirme: 6 Ağustos 2026. www.nhs.uk/baby/health/when-to-get-urgent-medical-help-for-babies-and-children-under-5/ (yeni sekmede açılır)
16. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Fever in under 5s: assessment and initial management (NG143), Tablo 2: trafik ışığı sistemi. 2019, güncelleme 2021. www.nice.org.uk/guidance/ng143/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.

Görsel: Margaret Barse / Alabama Extension · Flickr (kaynak, yeni sekmede açılır) · Wikimedia Commons (yeni sekmede açılır) · Lisans: CC0 1.0 (yeni sekmede açılır) · kırpıldı, ekran bulanıklaştırıldı